Dobrowolne poddanie się egzekucji u notariusza – co to jest?
Dobrowolne poddanie się egzekucji to oświadczenie składane w formie aktu notarialnego, które może ułatwić wierzycielowi dochodzenie należności, jeżeli dłużnik nie wykona swojego zobowiązania. Podstawą prawną tej czynności jest przede wszystkim art. 777 § 1 pkt 4–6 Kodeksu postępowania cywilnego.
Najważniejsza różnica w porównaniu ze zwykłą umową polega na tym, że prawidłowo sporządzony akt notarialny zawierający oświadczenie o poddaniu się egzekucji jest tytułem egzekucyjnym. Oznacza to, że w razie niewykonania zobowiązania wierzyciel co do zasady nie musi najpierw prowadzić zwykłego procesu o zapłatę tylko po to, aby uzyskać wyrok.
Nie oznacza to jednak, że po podpisaniu aktu wierzyciel może automatycznie skierować sprawę do komornika. Zasadą jest, że akt notarialny musi zostać jeszcze zaopatrzony przez sąd w klauzulę wykonalności. Dopiero wtedy powstaje tytuł wykonawczy, który może stanowić podstawę egzekucji komorniczej.
W praktyce często używa się określenia „art. 777” lub „trzy siódemki”. Nie jest to odrębny rodzaj egzekucji prowadzonej przez notariusza. Notariusz nie prowadzi egzekucji i nie zajmuje majątku dłużnika – sporządza akt, który po spełnieniu ustawowych warunków może zostać wykorzystany w późniejszym postępowaniu sądowym i egzekucyjnym.
Na czym polega dobrowolne poddanie się egzekucji?
Dłużnik składa przed notariuszem oświadczenie, że w razie niewykonania określonego obowiązku zgadza się na prowadzenie przeciwko sobie egzekucji na zasadach wskazanych w akcie.
Kodeks postępowania cywilnego przewiduje kilka wariantów takiego oświadczenia.
Na podstawie art. 777 § 1 pkt 4 KPC akt może obejmować m.in. obowiązek zapłaty określonej sumy pieniężnej albo wydania określonej rzeczy. W akcie trzeba wskazać termin wykonania obowiązku albo zdarzenie, od którego wykonanie tego obowiązku zależy.
Z kolei art. 777 § 1 pkt 5 KPC pozwala poddać się egzekucji do oznaczonej maksymalnej kwoty. W takim przypadku akt musi wskazywać m.in. zdarzenie, od którego zależy wykonanie obowiązku, oraz termin, do którego wierzyciel może wystąpić o nadanie aktowi klauzuli wykonalności.
Przepisy przewidują również możliwość poddania się egzekucji przez osobę, która nie jest dłużnikiem osobistym, ale jej nieruchomość, rzecz, wierzytelność lub inne prawo zostały obciążone hipoteką albo zastawem. Dotyczy tego art. 777 § 1 pkt 6 KPC.
Oświadczenie może znajdować się w tym samym akcie co umowa będąca źródłem zobowiązania albo zostać sporządzone później w odrębnym akcie notarialnym. Jeżeli sporządza się odrębny akt, należy wskazać w nim stosunek prawny będący podstawą zobowiązania, datę jego powstania oraz jego treść. Przy umowach wzajemnych trzeba dodatkowo określić świadczenie wierzyciela i termin jego wykonania.
Szczególne ograniczenia dotyczą niektórych pożyczek udzielanych osobom fizycznym poza prowadzoną przez nie działalnością gospodarczą lub zawodową. W takim przypadku przepisy ograniczają maksymalną kwotę, do której pożyczkobiorca może poddać się egzekucji.
Kiedy najczęściej dokonuje się dobrowolnego poddania się egzekucji?
Dobrowolne poddanie się egzekucji jest najczęściej wykorzystywane wtedy, gdy jedna strona ma wykonać w przyszłości zobowiązanie, a druga chce uzyskać dodatkowe zabezpieczenie na wypadek jego niewykonania.
W praktyce dotyczy to szczególnie:
- pożyczek prywatnych i innych umów finansowych,
- zapłaty ceny sprzedaży w późniejszym terminie lub w ratach,
- ugód dotyczących istniejącego zadłużenia,
- rozliczeń pomiędzy kontrahentami,
- zobowiązań zabezpieczonych hipoteką lub zastawem,
- najmu okazjonalnego i najmu instytucjonalnego,
- innych umów, w których strony chcą ograniczyć konieczność prowadzenia w przyszłości pełnego procesu o zapłatę albo wydanie rzeczy.
Samo poddanie się egzekucji nie gwarantuje jednak, że wierzyciel faktycznie odzyska pieniądze. Jeżeli dłużnik nie posiada majątku, z którego można prowadzić skuteczną egzekucję, nawet prawidłowy tytuł wykonawczy nie zapewnia automatycznego zaspokojenia należności.
Jak przebiega dobrowolne poddanie się egzekucji u notariusza?
Przed sporządzeniem aktu kancelaria powinna otrzymać dokument będący podstawą zobowiązania, np. umowę pożyczki, umowę sprzedaży, ugodę lub umowę najmu, oraz informacje dotyczące kwoty, terminów i sposobu wykonania zobowiązania.
Na tej podstawie można ustalić, który wariant art. 777 KPC jest właściwy i jakie elementy muszą znaleźć się w akcie.
Podczas wizyty notariusz przede wszystkim ustala tożsamość osoby składającej oświadczenie oraz sprawdza, czy działa ona we własnym imieniu, jako przedstawiciel określonego podmiotu czy jako pełnomocnik. Jeżeli czynności dokonuje spółka lub inna osoba prawna, weryfikowane są również zasady jej reprezentacji.
Notariusz analizuje także dokument będący źródłem zobowiązania oraz sprawdza, czy treść przygotowanego aktu odpowiada wymaganiom wynikającym z art. 777 KPC.
Akt notarialny jest następnie odczytywany. Notariusz ma obowiązek sporządzić dokument w sposób zrozumiały i przejrzysty, czuwać nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów osób, dla których czynność może wywoływać skutki prawne, oraz udzielić uczestnikom niezbędnych wyjaśnień. Nie może natomiast dokonać czynności sprzecznej z prawem.
Po zaakceptowaniu treści akt jest podpisywany przez uczestników oraz notariusza.
Jeżeli dłużnik później prawidłowo wykona swoje zobowiązanie, akt nie powoduje sam z siebie wszczęcia żadnej egzekucji.
Jeżeli natomiast zobowiązanie nie zostanie wykonane, wierzyciel może wystąpić do sądu o nadanie aktowi klauzuli wykonalności. Jeżeli możliwość egzekucji została uzależniona od określonego zdarzenia, wierzyciel może być zobowiązany do odpowiedniego wykazania, że zdarzenie to nastąpiło. Art. 786 KPC przewiduje w takich przypadkach co do zasady dokument urzędowy albo dokument prywatny z podpisem urzędowo poświadczonym.
Po uzyskaniu klauzuli wykonalności wierzyciel może, jeżeli zobowiązanie nadal nie zostało spełnione, wystąpić do komornika.
Jakie dokumenty są potrzebne do dobrowolnego poddania się egzekucji?
Dokładny zakres dokumentów zależy od rodzaju zobowiązania. Inne dokumenty będą potrzebne przy pożyczce, inne przy zabezpieczeniu należności hipoteką, a jeszcze inne przy najmie okazjonalnym.
| Dokument / informacja | Kto przygotowuje | Kiedy jest potrzebny |
|---|---|---|
| Ważny dokument tożsamości | osoba składająca oświadczenie | zawsze |
| Dane wierzyciela | strony | zawsze |
| Umowa lub inny dokument będący podstawą zobowiązania | strony | zawsze przy odrębnym akcie z art. 777; w innych przypadkach zależnie od konstrukcji czynności |
| Informacja o wysokości zobowiązania | strony | przy zobowiązaniach pieniężnych |
| Termin zapłaty lub wykonania innego obowiązku | strony | jeżeli obowiązek ma określony termin |
| Informacja o zdarzeniu, od którego zależy wykonanie obowiązku | strony | jeżeli akt przewiduje takie zdarzenie |
| Maksymalna suma egzekucji | strony | przede wszystkim przy art. 777 § 1 pkt 5 KPC |
| Termin, do którego wierzyciel może wystąpić o klauzulę wykonalności | strony | przy art. 777 § 1 pkt 5 KPC |
| Pełnomocnictwo | mocodawca / pełnomocnik | jeżeli uczestnik działa przez pełnomocnika |
| Dokumenty dotyczące reprezentacji spółki lub innego podmiotu | spółka / osoba prawna | jeżeli uczestnikiem jest podmiot inny niż osoba fizyczna działająca osobiście |
| Wymagane uchwały lub zgody organów | spółka / inny podmiot | jeżeli wymagają ich przepisy, umowa lub statut |
| Numer księgi wieczystej i dokumenty dotyczące hipoteki | właściciel nieruchomości / wierzyciel | gdy oświadczenie wiąże się z zabezpieczeniem hipotecznym lub art. 777 § 1 pkt 6 KPC |
| Dokument potwierdzający wydanie kwoty pożyczki | wierzyciel | szczególnie istotny przy pożyczce dla osoby fizycznej; może być wymagany później przy wniosku o klauzulę wykonalności |
Przy pożyczce pieniężnej udzielonej osobie fizycznej i niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową dokument potwierdzający wydanie przedmiotu pożyczki ma szczególne znaczenie. Przepisy wymagają jego dołączenia do określonych wniosków o nadanie klauzuli wykonalności.
W przypadku zwykłego oświadczenia dotyczącego zapłaty pieniędzy nie są standardowo potrzebne dokumenty charakterystyczne dla sprzedaży nieruchomości, takie jak wypis z rejestru gruntów, wyrys z mapy ewidencyjnej czy zaświadczenia dotyczące lasów lub obszaru rewitalizacji.
Mogą być one potrzebne dopiero wtedy, gdy poddanie się egzekucji jest elementem szerszej czynności dotyczącej nieruchomości.
Dokumenty można zazwyczaj przesłać wcześniej do kancelarii w celu przygotowania projektu aktu. Przy samej czynności notariusz może jednak wymagać okazania określonych dokumentów w oryginale.
Ile kosztuje dobrowolne poddanie się egzekucji u notariusza?
Koszt zależy przede wszystkim od wartości zobowiązania lub maksymalnej kwoty, do której dłużnik poddaje się egzekucji, oraz od tego, czy oświadczenie sporządzane jest jako samodzielny akt, czy stanowi część innej czynności notarialnej.
Do kosztów mogą należeć:
- taksa notarialna,
- VAT od wynagrodzenia notariusza,
- koszt wypisów aktu,
- w określonych przypadkach podatki wynikające z umowy będącej podstawą zobowiązania,
- ewentualne opłaty sądowe powstające później.
Taksa notarialna
W przypadku samodzielnego aktu, dla którego nie przewidziano szczególnej stawki, zastosowanie mają maksymalne stawki uzależnione od wartości przedmiotu czynności.
| Wartość przedmiotu czynności | Maksymalna taksa notarialna |
|---|---|
| do 3 000 zł | 100 zł |
| powyżej 3 000 zł do 10 000 zł | 100 zł + 3% od nadwyżki ponad 3 000 zł |
| powyżej 10 000 zł do 30 000 zł | 310 zł + 2% od nadwyżki ponad 10 000 zł |
| powyżej 30 000 zł do 60 000 zł | 710 zł + 1% od nadwyżki ponad 30 000 zł |
| powyżej 60 000 zł do 1 000 000 zł | 1 010 zł + 0,4% od nadwyżki ponad 60 000 zł |
| powyżej 1 000 000 zł do 2 000 000 zł | 4 770 zł + 0,2% od nadwyżki ponad 1 000 000 zł |
| powyżej 2 000 000 zł | 6 770 zł + 0,25% od nadwyżki ponad 2 000 000 zł, nie więcej niż 10 000 zł; w określonych czynnościach między osobami z I grupy podatkowej limit wynosi 7 500 zł |
Są to stawki maksymalne. Notariusz może ustalić wynagrodzenie niższe. Do wynagrodzenia kancelarii doliczany jest VAT według podstawowej stawki 23%.
Jeżeli poddanie się egzekucji znajduje się w tym samym akcie co inna czynność i ma wobec niej charakter czynności ubocznej, sposób ustalenia wynagrodzenia może być inny. Rozporządzenie przewiduje m.in., że gdy jednym aktem między tymi samymi osobami objęto kilka czynności dotyczących tego samego przedmiotu, a jedna ma charakter główny, natomiast pozostałe są od niej zależne, stosuje się maksymalną stawkę właściwą dla czynności głównej.
Koszt wypisów
Maksymalna stawka za wypis, odpis lub wyciąg wynosi 6 zł za każdą rozpoczętą stronę. Do wynagrodzenia doliczany jest VAT. Za stronę rozporządzenie uznaje tekst obejmujący co najmniej 25 wierszy.
Ostateczny koszt wypisów zależy zatem od długości aktu oraz liczby potrzebnych egzemplarzy.
Podatki i opłaty sądowe
Samo oświadczenie o poddaniu się egzekucji nie podlega PCC. Ustawa o podatku od czynności cywilnoprawnych zawiera zamknięty katalog czynności podlegających temu podatkowi i samo oświadczenie z art. 777 KPC nie znajduje się w tym katalogu.
PCC może natomiast wynikać z umowy, którą akt zabezpiecza. Przykładowo stawka PCC od umowy pożyczki wynosi co do zasady 0,5%, o ile dana pożyczka rzeczywiście podlega temu podatkowi i nie znajduje zastosowania zwolnienie albo wyłączenie.
Samo poddanie się egzekucji nie powoduje również wpisu do księgi wieczystej, dlatego przy typowym pieniężnym art. 777 nie występuje opłata wieczystoksięgowa.
Jeżeli jednak czynność jest połączona np. z ustanowieniem hipoteki, mogą pojawić się dodatkowe koszty. Opłata sądowa od wpisu ograniczonego prawa rzeczowego, a więc również hipoteki, wynosi zasadniczo 200 zł. Opłata za założenie księgi wieczystej wynosi 100 zł, jeżeli jej założenie jest w danej sprawie konieczne.
Jeżeli dłużnik nie wykona obowiązku i wierzyciel wystąpi później o nadanie notarialnemu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności, opłata od takiego wniosku wynosi 50 zł. Nie jest to koszt ponoszony przy podpisywaniu aktu, lecz ewentualny koszt późniejszego postępowania.
Przykładowe wyliczenia
Poniższe przykłady dotyczą samodzielnego aktu notarialnego i przyjmują maksymalną stawkę taksy. Nie obejmują kosztu wypisów ani podatków wynikających z umowy będącej podstawą zobowiązania.
| Kwota objęta aktem | Maksymalna taksa netto | VAT 23% | Taksa z VAT |
|---|---|---|---|
| 20 000 zł | 510 zł | 117,30 zł | 627,30 zł |
| 50 000 zł | 910 zł | 209,30 zł | 1 119,30 zł |
| 300 000 zł | 1 970 zł | 453,10 zł | 2 423,10 zł |
Przykład 1 – 20 000 zł
Dla wartości 20 000 zł zastosowanie ma stawka:
310 zł + 2% od nadwyżki ponad 10 000 zł.
310 zł + 200 zł = 510 zł netto, czyli 627,30 zł z VAT.
Przykład 2 – 50 000 zł
Dla wartości 50 000 zł:
710 zł + 1% od nadwyżki ponad 30 000 zł.
710 zł + 200 zł = 910 zł netto, czyli 1 119,30 zł z VAT.
Jeżeli podstawą zobowiązania jest dodatkowo pożyczka w wysokości 50 000 zł podlegająca PCC, podatek od samej pożyczki może wynieść 0,5%, czyli 250 zł. Nie jest to jednak podatek od oświadczenia z art. 777 KPC. Należy również sprawdzić, czy w konkretnym przypadku nie występuje zwolnienie albo wyłączenie z PCC.
Przykład 3 – 300 000 zł
Dla wartości 300 000 zł:
1 010 zł + 0,4% od nadwyżki ponad 60 000 zł.
Nadwyżka wynosi 240 000 zł, a 0,4% tej kwoty to 960 zł.
Maksymalna taksa wynosi więc 1 970 zł netto, czyli 2 423,10 zł z VAT.
Do każdej z powyższych kwot trzeba doliczyć koszt potrzebnych wypisów aktu. Rzeczywiste wynagrodzenie kancelarii może być niższe od stawki maksymalnej.
Co warto wiedzieć przed wizytą u notariusza przy dobrowolnym poddaniu się egzekucji?
Przede wszystkim warto wcześniej przesłać kancelarii umowę lub inny dokument, z którego wynika zabezpieczane zobowiązanie. Treści aktu z art. 777 KPC nie powinno się przygotowywać wyłącznie na podstawie informacji o kwocie długu – istotne są również terminy, sposób powstania zobowiązania, zasady jego wykonania oraz warunki, po których spełnieniu wierzyciel będzie mógł wystąpić o klauzulę wykonalności.
Szczególnego znaczenia nabiera sposób opisania zdarzenia uruchamiającego możliwość egzekucji. Jeżeli w przyszłości wierzyciel będzie musiał wykazać przed sądem, że określone zdarzenie nastąpiło, należy już na etapie sporządzania aktu zastanowić się, jak będzie można je udokumentować. KPC przewiduje w takich sytuacjach konkretne wymagania dowodowe.
Warto również pamiętać, że przy art. 777 § 1 pkt 5 KPC należy określić maksymalną sumę, do której dłużnik poddaje się egzekucji, oraz termin, do którego wierzyciel może wystąpić o klauzulę wykonalności. Termin ten ma praktyczne znaczenie – nie powinien być wpisywany przypadkowo.
Jeżeli oświadczenie dotyczy pożyczki udzielonej osobie fizycznej poza jej działalnością gospodarczą lub zawodową, należy dodatkowo uwzględnić ustawowy limit kwoty, do której pożyczkobiorca może poddać się egzekucji. Przy późniejszym wniosku o klauzulę wykonalności istotny będzie także dokument potwierdzający faktyczne wydanie pożyczki.
Należy też odróżnić poddanie się egzekucji od hipoteki. Akt z art. 777 KPC jest tytułem egzekucyjnym, natomiast hipoteka jest zabezpieczeniem rzeczowym związanym z nieruchomością. Oba rozwiązania mogą występować jednocześnie, ale pełnią inne funkcje.
Warto wreszcie pamiętać, że podpisanie aktu z art. 777 KPC jest czynnością o istotnych konsekwencjach dla dłużnika. Prawidłowo skonstruowany dokument może umożliwić wierzycielowi przejście do postępowania klauzulowego bez wcześniejszego uzyskiwania wyroku zasądzającego należność w zwykłym procesie. Z tego powodu przed podpisaniem aktu należy dokładnie sprawdzić przede wszystkim wysokość zabezpieczanego zobowiązania, termin jego wykonania, maksymalną sumę egzekucji oraz warunki, od których uzależniona będzie możliwość skorzystania z aktu.