Testament u notariusza – co to jest?
Testament to dokument, w którym można zdecydować, kto ma dziedziczyć majątek po śmierci spadkodawcy. Jedną z przewidzianych przez Kodeks cywilny form jest testament sporządzony w formie aktu notarialnego. Podstawę stanowi art. 950 Kodeksu cywilnego.
W testamencie można przede wszystkim powołać jedną lub kilka osób do dziedziczenia całego spadku albo określonych udziałów. Testament może również zawierać dodatkowe postanowienia, takie jak zapis zwykły, zapis windykacyjny, polecenie, powołanie wykonawcy testamentu czy – jeżeli występują ustawowe przesłanki – wydziedziczenie.
Testament notarialny jest szczególnie przydatny w sytuacjach, w których spadkodawca chce precyzyjnie uregulować sprawy majątkowe i ograniczyć ryzyko wątpliwości dotyczących treści jego ostatniej woli.
Warto przy tym pamiętać, że sporządzenie testamentu nie powoduje przeniesienia własności majątku za życia testatora. Osoba sporządzająca testament nadal może korzystać ze swojego majątku, sprzedać go, darować, zmienić testament albo całkowicie go odwołać.
Na czym polega sporządzenie testamentu?
Sporządzenie testamentu polega na złożeniu przez testatora oświadczenia określającego, co ma się stać z jego majątkiem po śmierci.
Najczęściej testament zawiera powołanie określonej osoby albo kilku osób do spadku. Można przykładowo postanowić, że cały spadek przypadnie jednej osobie albo że dwie osoby będą dziedziczyć po 1/2 spadku.
W zależności od sytuacji testament może zawierać także inne rozrządzenia.
Zapis zwykły pozwala zobowiązać spadkobiercę do określonego świadczenia na rzecz wskazanej osoby. Przykładowo spadkobierca może zostać zobowiązany do zapłaty określonej kwoty pieniężnej innej osobie.
Innym rozwiązaniem jest zapis windykacyjny. Umożliwia on przeznaczenie określonego składnika majątku konkretnej osobie w taki sposób, że przy spełnieniu ustawowych warunków nabywa ona ten przedmiot z chwilą śmierci spadkodawcy. Zapis windykacyjny można ustanowić wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego.
Ma to znaczenie np. wtedy, gdy spadkodawca chce, aby konkretne mieszkanie, działka, przedsiębiorstwo albo inne określone prawo przypadło konkretnej osobie.
Testament może sporządzić wyłącznie osoba posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Nie można sporządzić testamentu przez pełnomocnika, członka rodziny, opiekuna ani inną osobę działającą w imieniu testatora.
Nie można również sporządzić jednego wspólnego testamentu małżonków. Każdy małżonek sporządza własny testament.
Kiedy najczęściej sporządza się testament?
Testament można sporządzić w dowolnym momencie. Nie trzeba czekać do podeszłego wieku ani do pojawienia się problemów zdrowotnych.
W praktyce testament notarialny często sporządzają osoby, które:
- chcą, aby po ich śmierci dziedziczyły inne osoby niż wynikałoby to z zasad dziedziczenia ustawowego,
- chcą określić udziały poszczególnych spadkobierców,
- pozostają w związku nieformalnym i chcą zabezpieczyć partnera lub partnerkę,
- mają dzieci z różnych związków,
- chcą przeznaczyć konkretny składnik majątku określonej osobie,
- posiadają nieruchomości, przedsiębiorstwo, gospodarstwo rolne lub bardziej złożony majątek,
- wcześniej sporządziły testament i chcą go zmienić lub uporządkować,
- chcą ustanowić wykonawcę testamentu,
- rozważają wydziedziczenie osoby uprawnionej do zachowku,
- chcą ograniczyć ryzyko sporów dotyczących treści testamentu.
Sporządzenie testamentu nie oznacza, że decyzja jest nieodwracalna. Testator może później zmienić swoją ostatnią wolę albo odwołać wcześniejszy testament.
Jak przebiega sporządzenie testamentu u notariusza?
W pierwszej kolejności notariusz ustala, jaki skutek osoba sporządzająca testament chce osiągnąć. Znaczenie ma nie tylko to, kto ma otrzymać majątek, ale również w jaki sposób ma to nastąpić.
Przykładowo stwierdzenie „chcę, aby mieszkanie dostała córka” może wymagać ustalenia, czy córka ma zostać powołana do całego spadku, czy też spadkodawca chce ustanowić na jej rzecz zapis windykacyjny konkretnego lokalu.
Następnie notariusz:
- ustala tożsamość testatora,
- zapoznaje się z jego wolą i sytuacją istotną dla treści testamentu,
- wyjaśnia skutki prawne poszczególnych rozwiązań,
- w razie potrzeby analizuje dokumenty dotyczące składników majątku,
- przygotowuje treść aktu notarialnego,
- odczytuje akt testatorowi,
- upewnia się, że treść dokumentu jest zgodna z jego wolą,
- po zaakceptowaniu treści przyjmuje podpis testatora i podpisuje akt.
Prawo o notariacie wymaga, aby akt notarialny zawierał m.in. oświadczenia osoby dokonującej czynności oraz stwierdzenie, że został odczytany, przyjęty i podpisany.
Oryginał testamentu pozostaje w aktach kancelarii notarialnej. Testator może otrzymać jego wypis.
Na wniosek testatora testament może również zostać zarejestrowany w Notarialnym Rejestrze Testamentów – NORT. Rejestracja jest dobrowolna. Rejestr nie ujawnia treści testamentu ani danych spadkobierców. Pozwala natomiast po śmierci testatora ustalić, że testament został sporządzony oraz w której kancelarii znajduje się dokument.
Jakie dokumenty są potrzebne do sporządzenia testamentu?
Zakres potrzebnych dokumentów zależy od treści testamentu. W przypadku prostego testamentu, w którym testator powołuje określone osoby do całości albo części spadku, liczba dokumentów jest zazwyczaj niewielka.
| Dokument / informacja | Kto przygotowuje | Kiedy jest potrzebny |
|---|---|---|
| Ważny dowód osobisty lub paszport | testator | zawsze |
| Dane osób wskazywanych w testamencie | testator | gdy testament wskazuje konkretnych spadkobierców, zapisobierców lub inne osoby |
| PESEL lub data urodzenia wskazywanej osoby, jeżeli są znane | testator | pomocniczo, aby jednoznacznie zidentyfikować osobę |
| Informacje o wcześniejszych testamentach | testator | jeżeli wcześniej sporządzono testament |
| Numer księgi wieczystej nieruchomości | testator | szczególnie przy zapisie windykacyjnym dotyczącym nieruchomości |
| Dokument potwierdzający tytuł prawny do nieruchomości | testator | jeżeli jest potrzebny do ustalenia prawa testatora lub dokładnego oznaczenia przedmiotu zapisu |
| Dane działki, lokalu lub innej nieruchomości | testator | gdy konkretna nieruchomość ma być objęta rozrządzeniem wymagającym jej dokładnego oznaczenia |
| Dokumenty dotyczące spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu | testator | jeżeli prawo ma być przedmiotem zapisu windykacyjnego |
| Dane przedsiębiorstwa, gospodarstwa rolnego lub praw w spółce | testator | jeżeli mają być objęte zapisem windykacyjnym |
| Dane pozwalające dokładnie oznaczyć rzecz ruchomą, np. numer VIN pojazdu | testator | jeżeli konkretna rzecz ma być przedmiotem zapisu windykacyjnego |
| Informacje dotyczące przyczyny wydziedziczenia | testator | jeżeli testament ma zawierać wydziedziczenie |
Przy zwykłym powołaniu spadkobierców nie trzeba przedstawiać kompletnej dokumentacji całego majątku. Testament nie jest umową sprzedaży ani darowizny.
Jeżeli testator posiada mieszkanie lub działkę, nie oznacza to więc automatycznie konieczności przedstawienia wypisu z rejestru gruntów, zaświadczenia o przeznaczeniu nieruchomości, zaświadczeń podatkowych czy innych dokumentów typowych dla sprzedaży nieruchomości.
Więcej dokumentów może być potrzebnych w przypadku zapisu windykacyjnego, ponieważ jego przedmiot powinien zostać odpowiednio oznaczony.
Przed wizytą warto przekazać kancelarii informację o planowanej treści testamentu. Pozwoli to wcześniej ustalić, jakie dokumenty będą potrzebne w konkretnej sprawie.
Ile kosztuje sporządzenie testamentu u notariusza?
Koszt testamentu zależy przede wszystkim od tego, jakie postanowienia ma zawierać dokument. W przeciwieństwie do wielu umów dotyczących nieruchomości wysokość maksymalnej taksy za testament nie jest uzależniona od wartości majątku spadkodawcy.
Taksa notarialna
Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej przewiduje następujące stawki maksymalne:
| Rodzaj czynności | Maksymalna taksa notarialna |
|---|---|
| Testament | 50 zł |
| Testament zawierający zapis zwykły, polecenie lub pozbawienie uprawnionego prawa do zachowku | 150 zł |
| Testament zawierający zapis windykacyjny | 200 zł |
| Odwołanie testamentu | 30 zł |
Są to maksymalne stawki określone w § 8 rozporządzenia w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej.
Do wynagrodzenia notariusza doliczany jest VAT według obowiązującej stawki 23%.
Koszt wypisu testamentu
Dodatkowym kosztem może być sporządzenie wypisu aktu notarialnego.
Maksymalna taksa za wypis wynosi 6 zł za każdą rozpoczętą stronę. Do tej kwoty również doliczany jest VAT. Za stronę w rozumieniu rozporządzenia uważa się tekst obejmujący nie mniej niż 25 wierszy.
Ostateczny koszt wypisu zależy więc od liczby stron testamentu i liczby wydawanych wypisów.
Podatki i opłaty sądowe
Samo sporządzenie testamentu nie powoduje obowiązku zapłaty PCC ani podatku od spadków i darowizn.
Testament nie przenosi majątku za życia testatora. Ewentualne obowiązki związane z podatkiem od spadków i darowizn mogą powstać dopiero po śmierci spadkodawcy i nabyciu majątku przez spadkobierców lub zapisobierców.
Przy sporządzaniu testamentu nie pobiera się również opłaty sądowej za wpis własności do księgi wieczystej. Testament nie powoduje bowiem zmiany właściciela nieruchomości w chwili jego podpisania.
Przykładowe wyliczenia kosztów
Poniższe kwoty mają charakter orientacyjny. Przyjęto maksymalną taksę notarialną, jeden wypis oraz 23% VAT. Faktyczny koszt wypisu zależy od liczby stron dokumentu.
| Przykład | Wyliczenie | Łącznie |
|---|---|---|
| Prosty testament, 3 strony | 50 zł taksy + 18 zł za wypis + 23% VAT | 83,64 zł |
| Testament z zapisem zwykłym lub wydziedziczeniem, 4 strony | 150 zł taksy + 24 zł za wypis + 23% VAT | 214,02 zł |
| Testament z zapisem windykacyjnym, 5 stron | 200 zł taksy + 30 zł za wypis + 23% VAT | 282,90 zł |
Warto pamiętać, że są to koszty sporządzenia testamentu, a nie późniejszego postępowania spadkowego. Po śmierci spadkodawcy mogą powstać odrębne koszty związane np. ze stwierdzeniem nabycia spadku, aktem poświadczenia dziedziczenia, podatkiem od spadków i darowizn czy wpisem nowych właścicieli do księgi wieczystej.
Co warto wiedzieć przed wizytą u notariusza przy sporządzaniu testamentu?
Przed wizytą warto przede wszystkim zastanowić się nie tylko nad tym, kto powinien otrzymać majątek, ale także nad oczekiwanym sposobem jego podziału.
Szczególnie ważnych jest kilka zasad.
Testament może dotyczyć tylko jednej osoby sporządzającej testament. Małżonkowie nie mogą sporządzić jednego wspólnego testamentu. Każde z nich musi sporządzić własny dokument.
Testamentu nie można sporządzić przez pełnomocnika. Testator musi osobiście złożyć swoją ostatnią wolę.
Testament można zmienić lub odwołać. Sporządzenie aktu notarialnego nie oznacza, że decyzja jest nieodwracalna.
Samo pominięcie bliskiej osoby nie zawsze pozbawia jej prawa do zachowku. Jeżeli celem testatora jest wydziedziczenie osoby uprawnionej do zachowku, muszą istnieć przesłanki przewidziane w Kodeksie cywilnym. Sam konflikt rodzinny lub brak kontaktu nie zawsze wystarczy.
Zapisanie konkretnej rzeczy konkretnej osobie wymaga odpowiedniego rozwiązania prawnego. Samo wymienienie poszczególnych przedmiotów w testamencie nie zawsze wywołuje taki skutek, jakiego oczekuje testator. Jeżeli np. konkretne mieszkanie ma przypaść konkretnej osobie z chwilą śmierci spadkodawcy, warto omówić z notariuszem zapis windykacyjny.
Warto poinformować notariusza o wcześniejszych testamentach. Pozwala to właściwie uregulować relację pomiędzy poprzednimi i nowymi rozrządzeniami.
Testament notarialny nie jest dokumentem, którego nie można zakwestionować. Również taki testament może być przedmiotem sporu, np. gdy ktoś twierdzi, że został sporządzony w stanie wyłączającym świadome lub swobodne podjęcie decyzji. Forma notarialna ogranicza jednak wiele problemów dotyczących formy dokumentu, jego treści i ustalenia tożsamości testatora.
Przed sporządzeniem testamentu warto więc przedstawić notariuszowi swoją sytuację rodzinną, planowany sposób rozdysponowania majątku oraz informacje o wcześniejszych testamentach. Pozwala to dobrać rozwiązanie, które możliwie dokładnie odpowiada rzeczywistej woli testatora.