Umowy majątkowe małżeńskie u notariusza – co to jest?
Umowa majątkowa małżeńska to umowa zawierana w formie aktu notarialnego, która pozwala małżonkom albo osobom planującym zawarcie małżeństwa zmienić zasady dotyczące ich majątku.
Potocznie umowę majątkową małżeńską często nazywa się „intercyzą”. W praktyce określenie to bywa utożsamiane z rozdzielnością majątkową, jednak umowa majątkowa może mieć również inną treść.
Zgodnie z art. 47 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie mogą w szczególności:
- rozszerzyć wspólność ustawową,
- ograniczyć wspólność ustawową,
- ustanowić rozdzielność majątkową,
- ustanowić rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków.
Umowę można zawrzeć zarówno przed ślubem, jak i już w trakcie małżeństwa. Można ją również później zmienić albo rozwiązać.
Dla ważności umowy majątkowej małżeńskiej konieczna jest forma aktu notarialnego. Samodzielnie sporządzone i podpisane przez małżonków porozumienie nie zastępuje aktu notarialnego.
Na czym polega umowa majątkowa małżeńska?
Jeżeli małżonkowie nie zawierają żadnej umowy majątkowej, z chwilą zawarcia małżeństwa co do zasady powstaje między nimi ustawowa wspólność majątkowa. Obejmuje ona przede wszystkim przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje małżonków lub przez jednego z nich.
Umowa majątkowa pozwala te zasady zmodyfikować.
Najczęściej spotykanym rozwiązaniem jest ustanowienie rozdzielności majątkowej. Od momentu jej powstania każdy z małżonków posiada własny majątek i co do zasady samodzielnie nabywa kolejne składniki majątkowe.
Rozdzielność majątkowa nie oznacza jednak automatycznego podziału tego, co małżonkowie zgromadzili wcześniej. Jeżeli przed podpisaniem umowy istniał majątek wspólny, jego podział jest odrębną czynnością.
Innym rozwiązaniem jest rozszerzenie wspólności majątkowej, np. objęcie nią określonej nieruchomości należącej dotychczas do majątku osobistego jednego z małżonków. Możliwe jest również ograniczenie wspólności, czyli wyłączenie z niej określonych składników lub kategorii majątku.
Kodeks rodzinny i opiekuńczy wprowadza przy tym pewne ograniczenia. Nie każdy składnik może zostać objęty rozszerzoną wspólnością. Przykładowo nie można z góry objąć nią przedmiotów, które dopiero w przyszłości przypadną jednemu z małżonków z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny.
Szczególnym rozwiązaniem jest rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków. W czasie jej obowiązywania małżonkowie mają odrębne majątki, jednak po ustaniu tego ustroju może dojść do wyrównania dorobków na zasadach określonych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.
Kiedy najczęściej dokonuje się umowy majątkowej małżeńskiej?
Umowa majątkowa małżeńska może zostać zawarta zarówno przed zawarciem małżeństwa, jak i wiele lat po ślubie. Nie trzeba wykazywać szczególnego powodu jej zawarcia, jeżeli oboje małżonkowie zgodnie chcą zmienić obowiązujący między nimi ustrój majątkowy.
W praktyce umowy takie są zawierane między innymi wtedy, gdy:
- przyszli małżonkowie chcą od początku funkcjonować w ustroju rozdzielności majątkowej,
- jedno z małżonków prowadzi działalność gospodarczą,
- małżonkowie chcą wyraźniej rozdzielić swoje finanse i majątki,
- małżonkowie chcą objąć wspólnością nieruchomość należącą dotychczas tylko do jednego z nich,
- strony chcą wyłączyć określone składniki z majątku wspólnego,
- małżonkowie chcą zmienić wcześniej zawartą umowę majątkową,
- małżonkowie chcą powrócić do innego ustroju majątkowego.
Warto pamiętać, że zawarcie umowy majątkowej nie powoduje automatycznego przeniesienia odpowiedzialności za wszystkie istniejące zobowiązania ani nie stanowi bezwzględnej ochrony przed wierzycielami. Skutki umowy wobec osób trzecich zależą również od przepisów dotyczących odpowiedzialności małżonków oraz od konkretnych okoliczności.
Jak przebiega umowa majątkowa małżeńska u notariusza?
Pierwszym krokiem jest ustalenie, jaki ustrój majątkowy ma obowiązywać między małżonkami. Warto już przy pierwszym kontakcie z kancelarią wskazać, czy chodzi o ustanowienie rozdzielności, rozszerzenie lub ograniczenie wspólności, czy też o zmianę wcześniejszej umowy.
Na podstawie przekazanych informacji notariusz ustala, jakie dokumenty będą potrzebne i przygotowuje projekt aktu notarialnego.
Przed podpisaniem aktu notariusz sprawdza między innymi:
- tożsamość osób uczestniczących w czynności,
- stan cywilny stron i istniejący między nimi ustrój majątkowy,
- czy wcześniej zawierano umowy majątkowe małżeńskie,
- czy treść planowanej umowy jest zgodna z prawem,
- w przypadku nieruchomości – dokumenty dotyczące własności oraz, jeżeli jest prowadzona, treść księgi wieczystej,
- umocowanie pełnomocnika, jeżeli któraś ze stron działa przez pełnomocnika.
Akt notarialny jest następnie odczytywany. Notariusz wyjaśnia jego treść oraz skutki prawne. Strony mogą przed podpisaniem zadawać pytania i zgłaszać uwagi.
Po zaakceptowaniu treści aktu strony oraz notariusz składają podpisy.
Jeżeli umowa nie dotyczy zmian wymagających ujawnienia w księdze wieczystej, na tym czynność zazwyczaj się kończy.
Jeżeli natomiast umowa, np. rozszerzająca wspólność majątkową, stanowi podstawę zmiany wpisu dotyczącego nieruchomości, notariusz składa również odpowiedni wniosek do sądu wieczystoksięgowego.
Jakie dokumenty są potrzebne do umowy majątkowej małżeńskiej?
Zakres wymaganych dokumentów zależy od rodzaju umowy. Przy zwykłym ustanowieniu rozdzielności majątkowej liczba dokumentów jest zazwyczaj niewielka. Więcej dokumentów może być potrzebnych, jeżeli umowa obejmuje konkretną nieruchomość.
| Dokument / informacja | Kto przygotowuje | Kiedy jest potrzebny |
|---|---|---|
| Dowód osobisty lub paszport | Każda ze stron | Zawsze |
| Dane osobowe, w tym PESEL, adres zamieszkania i dane dotyczące stanu cywilnego | Każda ze stron | Zawsze |
| Dane dotyczące zawarcia małżeństwa, ewentualnie odpis aktu małżeństwa | Małżonkowie / urząd stanu cywilnego | Przy umowie zawieranej po ślubie, jeżeli dokument jest wymagany przez kancelarię |
| Informacja o planowanej treści umowy | Oboje małżonkowie | Zawsze |
| Wypis wcześniejszej umowy majątkowej małżeńskiej | Małżonkowie | Jeżeli wcześniejsza umowa ma zostać zmieniona lub rozwiązana |
| Numer księgi wieczystej | Właściciel nieruchomości | Jeżeli umowa dotyczy nieruchomości |
| Dokument potwierdzający nabycie nieruchomości, np. akt sprzedaży, darowizny, akt poświadczenia dziedziczenia albo postanowienie sądu | Właściciel nieruchomości | Jeżeli umowa obejmuje konkretną nieruchomość |
| Dokumenty geodezyjne, np. wypis z rejestru gruntów lub wyrys z mapy ewidencyjnej | Właściciel uzyskuje je ze starostwa lub właściwego urzędu | Tylko w przypadkach, w których są niezbędne do prawidłowego oznaczenia nieruchomości lub dokonania wpisu |
| Zaświadczenie z urzędu skarbowego dotyczące wcześniejszego nabycia spadku lub darowizny | Właściciel / urząd skarbowy | W określonych przypadkach, gdy nieruchomość została wcześniej nabyta nieodpłatnie i przepisy wymagają przedstawienia zaświadczenia |
| Dokumenty dotyczące kredytu lub hipoteki | Małżonkowie / bank | Jeżeli nieruchomość jest obciążona hipoteką lub finansowana kredytem |
| Pełnomocnictwo w odpowiedniej formie | Mocodawca | Jeżeli jedna ze stron działa przez pełnomocnika |
Przy zwykłej umowie ustanawiającej rozdzielność majątkową zazwyczaj nie są potrzebne wypisy z rejestru gruntów, dokumenty dotyczące każdego składnika majątku ani wykaz całego majątku małżonków.
Inaczej może wyglądać sytuacja, gdy strony chcą rozszerzyć wspólność na konkretną nieruchomość. W takim przypadku kancelaria musi dokładnie ustalić stan prawny nieruchomości oraz podstawę jej nabycia.
Jeżeli nieruchomość jest obciążona kredytem hipotecznym, warto również wcześniej sprawdzić umowę z bankiem. Zmiana ustroju majątkowego między małżonkami nie oznacza automatycznej zmiany stron umowy kredytowej ani przejęcia długu przez drugiego małżonka.
Ile kosztuje umowa majątkowa małżeńska u notariusza?
Koszt zależy przede wszystkim od rodzaju umowy, liczby stron aktu i wypisów oraz od tego, czy w związku z umową konieczne jest dokonanie wpisu w księdze wieczystej.
W przeciwieństwie do wielu czynności dotyczących nieruchomości wysokość podstawowej taksy za samą umowę majątkową małżeńską nie zależy od wartości majątku małżonków.
Taksa notarialna
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej maksymalna taksa za sporządzenie umowy majątkowej małżeńskiej wynosi:
400 zł netto.
Po doliczeniu 23% VAT jest to:
492 zł brutto.
Jest to maksymalna stawka za samą umowę. Wynagrodzenie notariusza może zostać ustalone na niższym poziomie.
Nie ma znaczenia, czy małżonkowie posiadają majątek o wartości 100 000 zł, 500 000 zł czy kilku milionów złotych – dla samej umowy majątkowej stosowana jest szczególna stawka maksymalna w wysokości 400 zł netto.
Koszt wypisów aktu notarialnego
Do ceny należy doliczyć koszt wypisów aktu.
Maksymalna stawka wynosi:
6 zł netto za każdą rozpoczętą stronę wypisu.
Po doliczeniu 23% VAT daje to:
7,38 zł brutto za każdą rozpoczętą stronę jednego wypisu.
Ostateczny koszt zależy więc od długości aktu i liczby potrzebnych egzemplarzy.
Podatki
Samo zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej nie jest czynnością podlegającą podatkowi od czynności cywilnoprawnych.
PCC od samej umowy majątkowej małżeńskiej wynosi 0 zł.
Sama umowa majątkowa nie jest również darowizną, dlatego jej zawarcie co do zasady nie powoduje powstania podatku od spadków i darowizn.
Nie powstaje także podatek dochodowy wyłącznie z tego powodu, że małżonkowie zawarli umowę majątkową.
Trzeba jednak rozróżnić samą umowę majątkową od innych czynności dokonywanych między małżonkami. Jeżeli równocześnie dochodzi np. do podziału majątku, sprzedaży, darowizny albo innego przeniesienia praw na odrębnej podstawie prawnej, skutki podatkowe należy ocenić osobno.
Opłaty sądowe
Przy zwykłym ustanowieniu rozdzielności majątkowej zazwyczaj nie ma potrzeby dokonywania wpisu w księdze wieczystej.
Opłata sądowa może pojawić się natomiast wtedy, gdy treść umowy stanowi podstawę zmiany wpisu dotyczącego nieruchomości, np. gdy małżonkowie rozszerzają wspólność majątkową na nieruchomość należącą wcześniej tylko do jednego z nich.
Za wpis prawa własności do księgi wieczystej opłata stała wynosi co do zasady:
200 zł.
Jeżeli konieczne jest również założenie nowej księgi wieczystej, opłata za jej założenie wynosi:
100 zł.
Konkretna wysokość opłaty sądowej zawsze zależy od rodzaju wpisu objętego wnioskiem.
Przykładowe wyliczenia kosztów
Poniższe kwoty mają charakter orientacyjny. Przyjęto maksymalną taksę notarialną oraz przykładową długość aktu.
| Przykład | Taksa z VAT | Wypisy | Opłata sądowa | Podatki | Orientacyjnie razem |
|---|---|---|---|---|---|
| Rozdzielność majątkowa przed ślubem, akt 4 strony, 2 wypisy | 492 zł | 59,04 zł | 0 zł | 0 zł | 551,04 zł |
| Rozdzielność majątkowa po ślubie, akt 5 stron, 2 wypisy | 492 zł | 73,80 zł | 0 zł | 0 zł | 565,80 zł |
| Rozszerzenie wspólności na mieszkanie, akt 6 stron, 2 wypisy i wpis własności do istniejącej KW | 492 zł | 147,60 zł | do 246 zł brutto za wniosek KW + przykładowo 200 zł opłaty sądowej | 0 zł | do ok. 1085,60 zł |
Przy trzecim przykładzie mogą wystąpić również inne koszty związane z przygotowaniem i złożeniem wniosku wieczystoksięgowego albo dodatkowymi dokumentami. Dokładną kalkulację najlepiej uzyskać po przekazaniu kancelarii informacji o konkretnej nieruchomości.
Co warto wiedzieć przed wizytą u notariusza przy umowie majątkowej małżeńskiej?
Przede wszystkim warto ustalić, jaki rezultat ma przynieść umowa. Samo stwierdzenie „chcemy podpisać intercyzę” nie zawsze wystarcza, ponieważ pod tym pojęciem mogą kryć się różne rozwiązania.
Jeżeli celem jest całkowite rozdzielenie przyszłych finansów małżonków, najczęściej rozważa się ustanowienie rozdzielności majątkowej. Jeżeli natomiast chodzi o włączenie określonego mieszkania lub innego składnika do majątku wspólnego, może być potrzebna umowa rozszerzająca wspólność.
Warto również pamiętać o kilku praktycznych kwestiach.
Rozdzielność majątkowa nie dzieli automatycznie dotychczasowego majątku. Jeżeli małżonkowie mieli wcześniej majątek wspólny, po ustanowieniu rozdzielności mogą dodatkowo przeprowadzić jego podział. Jest to jednak odrębna czynność.
Intercyza może zostać zawarta przed ślubem. W takim przypadku zaczyna kształtować stosunki majątkowe małżonków w związku z zawarciem małżeństwa.
Umowę można później zmienić. Małżonkowie mogą wspólnie zdecydować o zmianie wcześniej przyjętego ustroju, np. przejść z rozdzielności majątkowej na inny ustrój.
Jedna osoba nie może jednostronnie ustanowić notarialnej rozdzielności majątkowej. Umowa wymaga zgodnych oświadczeń obu stron. W sytuacji konfliktowej ustanowienia rozdzielności można w określonych przypadkach dochodzić przed sądem – jest to jednak odrębna procedura.
Możliwe jest działanie przez pełnomocnika, jednak pełnomocnictwo musi mieć właściwą formę i odpowiednio określać zakres umocowania. Jego treść warto przesłać kancelarii do sprawdzenia przed umówionym terminem.
Umowa majątkowa nie oznacza automatycznie zwolnienia z odpowiedzialności za wszystkie długi drugiego małżonka. Skutki wobec wierzycieli zależą od rodzaju zobowiązania, momentu jego powstania i innych okoliczności. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje również zasady dotyczące możliwości powoływania się na umowę wobec osób trzecich.
Rozdzielność majątkowa może mieć znaczenie dla rozliczeń podatkowych małżonków. Sama umowa nie powoduje powstania podatku dochodowego, ale ustrój majątkowy może mieć znaczenie m.in. przy ocenie warunków wspólnego rozliczenia PIT.
Jeżeli umowa ma dotyczyć nieruchomości, najlepiej już przy pierwszym kontakcie z kancelarią podać jej numer księgi wieczystej oraz wskazać, w jaki sposób i kiedy została nabyta. Pozwoli to notariuszowi ustalić, jakie dokumenty będą potrzebne i czy w związku z aktem konieczne będzie złożenie wniosku do księgi wieczystej.