Odrzucenie spadku u notariusza – co to jest?
Odrzucenie spadku to oświadczenie spadkobiercy, że nie chce dziedziczyć po zmarłej osobie. Dotyczy ono co do zasady całego spadku – zarówno majątku, jak i długów. Nie można odrzucić wyłącznie zobowiązań, a jednocześnie zachować mieszkania, oszczędności czy innych korzystnych składników spadku.
Spadkobierca, który skutecznie odrzucił spadek, jest traktowany tak, jak gdyby nie dożył chwili otwarcia spadku. Oznacza to, że w jego miejsce mogą wejść kolejne osoby uprawnione do dziedziczenia, np. jego dzieci. Odrzucenie spadku nie pozwala więc samodzielnie wskazać osoby, która ma odziedziczyć majątek zamiast odrzucającego – wynika to z testamentu albo zasad dziedziczenia ustawowego.
Oświadczenie można złożyć przed notariuszem albo przed sądem. Osoba pełnoletnia mająca pełną zdolność do czynności prawnych może zrobić to osobiście. Możliwe jest również działanie przez pełnomocnika, przy czym pełnomocnictwo do przyjęcia lub odrzucenia spadku musi być udzielone na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym.
Na czym polega odrzucenie spadku?
Odrzucenie spadku polega na złożeniu jednoznacznego oświadczenia, że spadkobierca spadek odrzuca. Oświadczenie nie może być uzależnione od warunku ani od terminu i – co do zasady – nie można go później odwołać.
Najważniejsze znaczenie ma termin 6 miesięcy. Liczy się go od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Nie zawsze będzie to zatem data śmierci spadkodawcy.
Przykładowo osoba należąca do pierwszego kręgu spadkobierców ustawowych często dowiaduje się o swoim powołaniu wraz z informacją o śmierci bliskiego. Inaczej może wyglądać sytuacja dziecka osoby, która sama odrzuciła spadek – jego powołanie do dziedziczenia może wynikać właśnie z wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica.
Jeżeli w ciągu 6 miesięcy spadkobierca nie złoży żadnego oświadczenia, spadek uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza. Nie dochodzi więc obecnie do automatycznego prostego przyjęcia spadku z nieograniczoną odpowiedzialnością za długi. Jeżeli do złożenia oświadczenia konieczne jest zezwolenie sądu, bieg 6-miesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania o udzielenie takiego zezwolenia.
Kiedy najczęściej dokonuje się odrzucenia spadku?
Do odrzucenia spadku najczęściej dochodzi wtedy, gdy spadkobierca wie lub podejrzewa, że w spadku znajdują się znaczne długi, np. niespłacone kredyty, pożyczki, zaległości wobec kontrahentów albo inne zobowiązania.
Odrzucenie może być rozważane także wtedy, gdy:
- sytuacja majątkowa zmarłego jest bardzo niejasna,
- wartość potencjalnych zobowiązań może przewyższać wartość majątku,
- spadkobierca z innych powodów nie chce uczestniczyć w dziedziczeniu,
- spadek odrzucili już wcześniej inni członkowie rodziny i do dziedziczenia została powołana kolejna osoba.
Przed podjęciem decyzji warto sprawdzić, kto będzie dziedziczył po osobie odrzucającej spadek. Ma to szczególne znaczenie, gdy osoba ta ma dzieci. Zgodnie z Kodeksem cywilnym odrzucający jest bowiem traktowany tak, jak gdyby nie dożył otwarcia spadku.
Warto również pamiętać, że alternatywą dla odrzucenia jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Wybór właściwego rozwiązania zależy od konkretnej sytuacji majątkowej i rodzinnej.
Jak przebiega odrzucenie spadku u notariusza?
W pierwszej kolejności kancelaria ustala dane spadkodawcy, podstawę dziedziczenia oraz to, kiedy rozpoczął się 6-miesięczny termin na złożenie oświadczenia. Istotne są również informacje o testamencie oraz o innych osobach należących do kręgu spadkobierców.
Podczas wizyty notariusz:
- sprawdza tożsamość osoby składającej oświadczenie,
- ustala, z jakiego tytułu dana osoba jest powołana do spadku – z ustawy czy testamentu,
- weryfikuje informacje dotyczące spadkodawcy oraz znanych spadkobierców,
- sprawdza sposób reprezentacji, jeżeli oświadczenie dotyczy małoletniego albo jest składane przez pełnomocnika,
- ustala, czy w przypadku małoletniego potrzebne było wcześniejsze zezwolenie sądu,
- odbiera oświadczenie o odrzuceniu spadku i sporządza z niego protokół.
Przepisy wymagają, aby oświadczenie zawierało m.in. dane spadkodawcy, datę i miejsce jego śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, tytuł powołania do spadku oraz treść oświadczenia. Należy również wskazać znane osoby należące do kręgu spadkobierców ustawowych oraz informacje o znanych testamentach.
Po dokonaniu czynności notariusz co do zasady niezwłocznie przesyła oświadczenie wraz z załącznikami do sądu spadku. Wyjątek dotyczy sytuacji, w której notariusz zarejestrował akt poświadczenia dziedziczenia.
Odrzucenie spadku w imieniu dziecka
W przypadku małoletniego działają jego przedstawiciele ustawowi, najczęściej rodzice.
Nie zawsze potrzebne jest wcześniejsze zezwolenie sądu. Jeżeli dziecko zostało powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, w określonych w art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sytuacjach rodzic może odrzucić spadek w imieniu dziecka bez uzyskiwania zezwolenia sądu. Konieczne jest jednak spełnienie wszystkich przesłanek ustawowych, m.in. dotyczących władzy rodzicielskiej, zgody drugiego rodzica oraz sytuacji innych zstępnych.
Jeżeli przesłanki te nie są spełnione, może być potrzebne zezwolenie sądu opiekuńczego, a gdy toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku – właściwego sądu spadku. Dlatego przy umawianiu wizyty dotyczącej małoletniego warto dokładnie opisać kancelarii sytuację rodzinną.
Jakie dokumenty są potrzebne do odrzucenia spadku?
Dokładny zestaw dokumentów zależy od sposobu dziedziczenia oraz sytuacji rodzinnej. Najczęściej potrzebne są:
| Dokument / informacja | Kto przygotowuje | Kiedy jest potrzebny |
|---|---|---|
| Dowód osobisty lub paszport | Osoba składająca oświadczenie | Zawsze |
| Odpis aktu zgonu spadkodawcy | Spadkobierca | Co do zasady przy przygotowaniu czynności |
| Dane spadkodawcy: imię, nazwisko, data i miejsce śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu | Spadkobierca | Zawsze |
| Informacja, czy dziedziczenie następuje z ustawy czy z testamentu | Spadkobierca | Zawsze |
| Testament lub informacje o znanym testamencie | Spadkobierca | Jeżeli testament istnieje lub wiadomo o jego sporządzeniu |
| Dane znanych spadkobierców ustawowych | Spadkobierca | Zawsze, w zakresie posiadanych informacji |
| Dokument lub informacje dotyczące wcześniejszego odrzucenia spadku przez inną osobę | Spadkobierca | Gdy powołanie do spadku wynika z wcześniejszego odrzucenia przez innego spadkobiercę |
| Pełnomocnictwo z podpisem urzędowo poświadczonym | Mocodawca | Gdy spadkobierca działa przez pełnomocnika |
| Odpis aktu urodzenia dziecka | Rodzice / przedstawiciele ustawowi | Przy odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego |
| Dokumenty dotyczące władzy rodzicielskiej | Rodzice | Gdy sposób wykonywania władzy rodzicielskiej wymaga dodatkowego potwierdzenia |
| Postanowienie sądu zezwalające na odrzucenie spadku | Rodzic / opiekun | Jeżeli w konkretnej sytuacji zezwolenie sądu jest wymagane |
| Sygnatura trwającego postępowania spadkowego | Spadkobierca | Jeżeli sprawa dotycząca spadku już toczy się przed sądem |
Przepisy wymagają podania informacji o wszystkich znanych spadkobiercach ustawowych oraz wszystkich znanych testamentach, nawet jeżeli osoba składająca oświadczenie uważa dany testament za nieważny.
Przy odrzuceniu spadku nie są co do zasady potrzebne dokumenty dotyczące poszczególnych nieruchomości, takie jak wypis z rejestru gruntów, zaświadczenie ze starostwa czy odpis księgi wieczystej. Odrzuceniu podlega cały spadek, a nie konkretne mieszkanie, działka czy inny składnik majątku.
Warto przesłać dostępne dokumenty do kancelarii przed wizytą. Pozwala to zweryfikować, czy w konkretnej sprawie potrzebne będą dodatkowe dokumenty.
Ile kosztuje odrzucenie spadku u notariusza?
Koszt odrzucenia spadku nie zależy od wartości majątku pozostawionego przez zmarłego. Dla tej czynności rozporządzenie przewiduje odrębną maksymalną stawkę.
Taksa notarialna
Maksymalna taksa notarialna za oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wynosi 50 zł netto. Wynika to z § 8 pkt 9 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej.
Do wynagrodzenia notariusza doliczany jest VAT. Przy obowiązującej stawce 23% maksymalna taksa wynosi więc:
50 zł + 11,50 zł VAT = 61,50 zł brutto.
Do kosztu mogą dojść wypisy dokumentu. Maksymalna stawka za sporządzenie wypisu, odpisu lub wyciągu z akt notarialnych wynosi 6 zł netto za każdą rozpoczętą stronę, czyli przy VAT 23% – 7,38 zł brutto za stronę.
Podane w rozporządzeniu kwoty są stawkami maksymalnymi. Ostateczny koszt zależy również od liczby i objętości potrzebnych wypisów.
Podatki, opłaty sądowe i inne koszty
Samo odrzucenie spadku nie podlega PCC. Odrzucenie spadku nie znajduje się w katalogu czynności podlegających podatkowi od czynności cywilnoprawnych.
Po stronie osoby skutecznie odrzucającej spadek z samego odrzucenia nie powstaje również podatek od spadków i darowizn. Podatek ten dotyczy nabycia majątku, natomiast osoba odrzucająca spadek jest traktowana tak, jak gdyby nie dożyła jego otwarcia.
Samo odrzucenie spadku nie powoduje również powstania obowiązku zapłaty PIT.
Nie występuje też opłata za wpis do księgi wieczystej ani za założenie księgi wieczystej, ponieważ odrzucenie spadku samo w sobie nie jest podstawą dokonania takiego wpisu.
Jeżeli zamiast notariusza spadkobierca składa wniosek do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, opłata sądowa od takiego wniosku wynosi 100 zł.
Jeżeli natomiast w konkretnej sprawie dotyczącej małoletniego konieczne jest wcześniejsze postępowanie o zezwolenie sądu na odrzucenie spadku, od wniosku wszczynającego postępowanie nieprocesowe pobiera się co do zasady opłatę 100 zł, o ile przepis szczególny nie przewiduje innej opłaty.
Przykładowe wyliczenia kosztów
Poniższe przykłady zakładają maksymalną taksę notarialną oraz przykładowy wypis liczący 2 strony. Faktyczna liczba stron może być inna.
| Przykład | Taksa brutto | Przykładowy wypis | Inne opłaty | Orientacyjnie razem |
|---|---|---|---|---|
| Jedna osoba dorosła odrzuca spadek | 307,50 zł | 14,76 zł | 0 zł | 322,26 zł |
| Dwie osoby dorosłe składają po jednym oświadczeniu, przy założeniu po jednym 3-stronicowym wypisie | 369,00 zł | 44,28 zł | 0 zł | 413,28 zł |
| Odrzucenie spadku w imieniu dziecka, gdy wcześniej wymagane jest odrębne postępowanie o zezwolenie sądu | 307,50 zł | 14,76 zł | 100 zł opłaty od wniosku do sądu | 322,26 zł |
Wyliczenia są orientacyjne. Przed wizytą warto poprosić kancelarię o kalkulację uwzględniającą liczbę osób, wymaganych czynności i wypisów.
Co warto wiedzieć przed wizytą u notariusza przy odrzuceniu spadku?
Najważniejsze jest pilnowanie 6-miesięcznego terminu. Nie należy automatycznie liczyć go od dnia śmierci spadkodawcy – decyduje moment, w którym konkretna osoba dowiedziała się o tytule swojego powołania do spadku.
Przed wizytą warto również ustalić, kto może zostać powołany do dziedziczenia po odrzuceniu spadku. Szczególnej uwagi wymaga sytuacja, gdy osoba odrzucająca ma dzieci. Odrzucenie spadku przez rodzica może bowiem spowodować, że do dziedziczenia zostanie powołane jego dziecko.
Jeżeli sprawa dotyczy małoletniego, warto poinformować kancelarię już podczas umawiania terminu. Pozwoli to ustalić, czy w danym przypadku można skorzystać z wyjątku przewidzianego w art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czy potrzebne będzie wcześniejsze zezwolenie sądu.
Należy również pamiętać, że:
- odrzucenie obejmuje co do zasady cały spadek,
- złożonego oświadczenia nie można zwyczajnie cofnąć,
- notariusz nie przeprowadza pełnego dochodzenia dotyczącego wszystkich długów i składników majątku zmarłego,
- warto przekazać kancelarii informacje o wszystkich znanych testamentach i spadkobiercach,
- jeżeli spadek wcześniej odrzucały inne osoby, dobrze przygotować informacje lub dokumenty dotyczące tych czynności.
Jeżeli termin już upłynął, zwykłe odrzucenie spadku u notariusza co do zasady nie rozwiązuje problemu. W określonych przypadkach, np. gdy niezłożenie oświadczenia albo wcześniejsze oświadczenie było związane z prawnie doniosłym błędem lub groźbą, możliwe jest uchylenie się od skutków prawnych przed sądem. Takie uchylenie wymaga zatwierdzenia sądu.